श्लोकवार्तिके प्रतिबिम्बितम् अर्थवादतत्त्वम्

Abstract

पूर्वमीमांसायाः प्रधानाचार्यः कुमारिलभट्टः [ई. 620-680] स्वकीयेन श्लोकवार्तिकेन जैमिनिसूत्राणां व्याख्यानं कृतवान्। जैमिनीयं प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादे अर्थवादस्य विचारः कृतः। जैमिनिमते अर्थवादः विधिना एकवाक्यता-वशात् प्रामाण्यं लभते। कुमारिलः तत्रैव मतं दृढीकरोति - अर्थवादवाक्यानि न स्वतन्त्राणि, किन्तु स्तुत्यर्थानि, विध्यर्थकत्वात् च प्रामाण्यानि। प्रस्तुतः शोधलेखः श्लोकवार्तिकस्य अर्थवादाधिकरणस्य [श्लोकवार्तिकम् 1.2.1-20] विषयवस्तु, तत्र कुमारिलेन खण्डितानि पूर्वपक्षमतानि, च अर्थवादस्य त्रैविध्यं - गुणवादः, अनुवादः, भूतार्थवादः - इति विवेचयति। शोधस्य निष्कर्षः यत् कुमारिलमते अर्थवादः विधेः शेषः, न तु निरर्थकः।¹\

मुख्यशब्दाः: कुमारिलभट्टः, श्लोकवार्तिकम्, अर्थवादः, पूर्वमीमांसा, विधिः, गुणवादः, जैमिनिः